فیشینگ چیست؟

فیشینگ (Phishing) به معنای «صید کردن» است و به‌عنوان یک تکنیک کلاهبرداری سایبری شناخته می‌شود که هدف آن فریب کاربران برای افشای اطلاعات حساس مانند نام کاربری، رمز عبور، شماره کارت اعتباری یا سایر داده‌های شخصی است. این حمله معمولاً از طریق ایمیل، پیامک، تماس تلفنی یا حتی شبکه‌های اجتماعی انجام می‌شود و با استفاده از روش‌های روانشناسی، حس اضطرار یا اعتماد را در قربانی برانگیخته و او را به انجام عملی که در واقع به نفع مهاجم است، ترغیب می‌کند.

تاریخچه و تکامل فیشینگ

ریشه‌های اولیه

در اواخر دههٔ ۱۹۹۰، اولین حملات فیشینگ به‌صورت ایمیل‌های ساده‌ای بود که به‌ظاهر از بانک‌ها یا سرویس‌های اینترنتی معتبر می‌آمدند. هدف این پیام‌ها درخواست اطلاعات حساب کاربری بود. با گسترش اینترنت در اوایل ۲۰۰۰، فیشینگ به‌سرعت گسترش یافت و تکنیک‌های پیچیده‌تری مانند ساخت سایت‌های تقلبی (spoofed websites) به‌کار گرفته شد.

فیشینگ پیشرفته

– Spear Phishing: هدف‌گیری افراد یا سازمان‌های خاص با پیام‌های شخصی‌سازی‌شده. مهاجم پیش از حمله، اطلاعاتی درباره هدف جمع‌آوری می‌کند (مثلاً نام شغل، روابط شخصی) و پیام را طوری تنظیم می‌کند که کاملاً واقعی به‌نظر برسد.

– Drive‑by Phishing: کاربر به‌صورت ناخواسته با بازدید از یک وب‌سایت مخرب، به‌سرورهای مهاجم هدایت می‌شود و بدافزار یا اسکریپت مخرب در مرورگر او اجرا می‌شود.

– Vishing و Smishing: استفاده از تماس تلفنی (Vishing) یا پیامک (Smishing) برای فریب کاربران. در Vishing، مهاجم با صدای خود یا یک ربات، خود را به‌عنوان نماینده بانک یا شرکت معتبر معرفی می‌کند و اطلاعات حساس را طلب می‌کند.

فیشینگ در بسترهای مختلف میزبانی وب به شکل‌های متفاوتی ظاهر می‌شود. در سرورهای مجازی (VPS)، مدیران سیستم معمولاً دسترسی ریشه (root) دارند؛ بنابراین اگر یک کاربر یا کارمند به‌صورت فیشینگ اطلاعات ورود به سرور را در اختیار مهاجم بگذارد، مهاجم می‌تواند به‌سرعت به تمام سرویس‌های میزبانی‌شده (وب‌سایت، دیتابیس، ایمیل) دسترسی پیدا کند و حتی اسکریپت‌های مخرب را بر روی سرور نصب کند. به‌علاوه، چون VPSها اغلب برای میزبانی برنامه‌های سفارشی استفاده می‌شوند، یک حمله فیشینگ می‌تواند به سرقت کلیدهای API یا توکن‌های دسترسی به سرویس‌های دیگر (مانند سرویس‌های ابری یا پرداخت) منجر شود.

در سرورهای ابری، مقیاس‌پذیری خودکار و توزیع منابع بین چندین نود، فیشینگ را به‌یک تهدید چند‌بعدی تبدیل می‌کند. اگر مهاممی با استفاده از ایمیل فیشینگ موفق به به‌دست آوردن اعتبارنامه‌های یک حساب کاربری با دسترسی مدیریتی شود، می‌تواند به‌سرعت منابع جدید ایجاد کند، داده‌های حساس را کپی یا حذف کند و حتی هزینه‌های غیرمنتظره‌ای برای صاحب حساب ایجاد نماید. به‌دلیل اینکه سرویس‌های ابری معمولاً از MFA پشتیبانی می‌کنند، فعال‌سازی این لایه امنیتی می‌تواند خطر بهره‌برداری از اطلاعات فیشینگ را به‌طور چشمگیری کاهش دهد.

هاست ایمیل به‌عنوان دروازهٔ ارتباطی بین کاربران و سازمان‌ها، هدف اصلی فیشینگ است. مهاجمان با ارسال ایمیل‌های تقلبی که به‌ظاهر از دامنهٔ معتبر سازمان می‌آیند (مثلاً با استفاده از SPF/DKIM تقلبی)، کاربران را به کلیک بر روی لینک‌های مخرب یا وارد کردن اطلاعات حساب در فرم‌های تقلبی هدایت می‌کنند. اگر این ایمیل‌ها به‌صورت خودکار توسط سرویس‌های ایمیل‌نگهداری (مانند Postfix یا Exchange) پردازش شوند و فیلترهای اسپم یا DMARC به‌درستی پیکربندی نشده باشند، احتمال عبور پیام‌های فیشینگ به صندوق ورودی کاربران افزایش می‌یابد.

در هاست اشتراکی، چندین وب‌سایت بر روی یک سرور فیزیکی هم‌زمان اجرا می‌شوند. اگر یکی از وب‌سایت‌های میزبانی‌شده توسط فیشینگ (مثلاً صفحهٔ تقلبی برای جمع‌آوری اطلاعات کاربری) تحت کنترل مهاجم قرار گیرد، خطر انتقال بدافزار یا اسکریپت‌های مخرب به سایر وب‌سایت‌ها وجود دارد. به‌علاوه، کاربران دیگر ممکن است به‌صورت ناخواسته به‌وسیلهٔ لینک‌های فیشینگ موجود در وب‌سایت‌های دیگر به دام افتند، زیرا مرورگرها معمولاً به‌صورت خودکار کوکی‌ها و توکن‌های نشست را به تمام دامنه‌های میزبانی‌شده بر روی همان سرور ارسال می‌کنند.

در نهایت، وب‌سایت‌ها خود می‌توانند به‌عنوان بستر فیشینگ عمل کنند. مهاجمان با ساخت صفحات لاگین تقلبی که دقیقاً شبیه به فرم‌های ورود به سرویس‌های بانکی یا شبکه‌های اجتماعی هستند، کاربران را فریب می‌دهند تا اطلاعات حساس خود را وارد کنند. اگر وب‌سایت از HTTPS معتبر استفاده نکند یا گواهی‌نامهٔ آن منقضی شده باشد، کاربران ممکن است به‌راحتی به خطر فیشینگ دچار شوند. بنابراین، پیاده‌سازی صحیح گواهی‌نامه‌های TLS، تنظیمات Content‑Security‑Policy و استفاده از MFA برای حساب‌های کاربری، از مهم‌ترین اقدامات پیشگیرانه برای کاهش خطر فیشینگ در بستر وب است.

روش‌های رایج فیشینگ

1. ایمیل فیشینگ

   ایمیل‌های ظاهراً از بانک، سرویس‌های پرداخت یا شبکه‌های اجتماعی می‌آیند و حاوی لینک‌های تقلبی یا فرم‌های درخواست اطلاعات هستند. مثال رایج: ایمیلی که می‌گوید حساب شما به‌دلیل فعالیت مشکوک مسدود شده؛ برای بازگرداندن دسترسی باید لینک را کلیک کنید و اطلاعات ورود را وارد کنید.

2. سایت تقلبی

   صفحه وبی که دقیقاً شبیه به سایت اصلی (مانند login.microsoft.com) ساخته شده و URL آن ممکن است به‌صورت مشابه یا با حروف مشابه (مثلاً “micr0soft.com”) باشد. کاربر به‌دلیل کلیک بر روی لینک در ایمیل یا پیامک به این سایت هدایت می‌شود و اطلاعات ورود خود را وارد می‌کند، در حالی که داده‌ها به‌سرور مهاجم می‌رسند.

3. پیامک فیشینگ (Smishing)

   پیامک‌های کوتاهی که از بانک یا سرویس‌های مالی می‌آیند و درخواست کلیک بر روی لینک یا تماس با شماره‌ای خاص را دارند. این لینک‌ها معمولاً به‌سایت‌های تقلبی یا برنامه‌های مخرب هدایت می‌شوند.

4. فیشینگ صوتی (Vishing)

   تماس تلفنی که در آن مهاجم خود را به‌عنوان نماینده بانک یا شرکت معتبر معرفی می‌کند و از کاربر می‌خواهد اطلاعات حساب یا کدهای امنیتی را بدهد. این روش اغلب با ایجاد حس اضطرار (مثلاً «حساب شما در خطر است») کار می‌کند.

5. فیشینگ در شبکه‌های اجتماعی

   پیام‌های خصوصی یا پست‌های عمومی که حاوی لینک‌های مخرب یا درخواست اطلاعات شخصی هستند. مهاجم می‌تواند از حساب‌های هک‌شده برای ارسال این پیام‌ها استفاده کند.

راه‌های جلوگیری از فیشینگ

۱. شناخت علائم هشداردهنده

– آدرس ایمیل یا شماره فرستنده: بررسی دقیق دامنهٔ فرستنده؛ دامنه‌های مشابه اما با حروف یا اعداد متفاوت می‌توانند فریب‌کار باشند.

– لینک‌ها: قبل از کلیک، نشانگر ماوس را روی لینک نگه دارید تا URL واقعی نمایش داده شود. اگر دامنه متفاوت یا نا آشنا باشد، لینک را کلیک نکنید.

– متن پیام: پیام‌های حاوی اشتباهات گرامری، املا یا لحن غیر رسمی می‌توانند نشانهٔ فیشینگ باشند.

– فشار اضطراری: پیام‌هایی که شما را مجبور به اقدام فوری می‌کنند (مثلاً «حساب شما مسدود خواهد شد») معمولاً فریب‌کار هستند.

۲. استفاده از ابزارهای امنیتی

– فیلترهای ایمیل: فعال‌سازی فیلترهای اسپم و فیشینگ در سرویس ایمیل (مانند Gmail, Outlook) که به‌صورت خودکار پیام‌های مشکوک را به پوشهٔ اسپم می‌فرستند.

– آنتی‌ویروس و آنتی‌مالویر: نصب نرم‌افزارهای امنیتی که قابلیت اسکن لینک‌ها و فایل‌های پیوست را دارند.

– افزونه‌های مرورگر: افزونه‌هایی مانند “HTTPS Everywhere” یا “uBlock Origin” که به‌شناسایی سایت‌های ناامن و مسدود کردن اسکریپت‌های مخرب کمک می‌کنند.

۳. احراز هویت چندعاملی (MFA)

استفاده از MFA برای حساب‌های حساس (بانک، ایمیل، شبکه‌های اجتماعی) باعث می‌شود حتی اگر اطلاعات ورود توسط فیشینگ به‌دست آمده باشد، مهاجم نتواند بدون دسترسی به عامل دوم (مانند کد یکبار مصرف یا توکن سخت‌افزاری) وارد حساب شود.

۴. آموزش و آگاهی

– آموزش دوره‌ای: برای کارکنان و کاربران نهایی دوره‌های آموزشی درباره فیشینگ برگزار کنید. تمرین‌های شبیه‌سازی فیشینگ (phishing simulations) می‌تواند به شناسایی بهتر تهدیدها کمک کند.

– به‌روزرسانی اطلاعات: با آخرین روش‌های فیشینگ و تکنیک‌های جدید آشنا باشید؛ مهاجمان دائماً روش‌های جدیدی برای دور زدن فیلترها و فریب کاربران ایجاد می‌کنند.

۵. بررسی صحت درخواست‌ها

– تماس مستقیم: اگر پیام یا ایمیلی ادعا می‌کند که از بانک یا سرویس مهمی آمده است، به‌جای کلیک بر روی لینک، مستقیماً با شمارهٔ رسمی یا وب‌سایت اصلی تماس بگیرید.

– عدم ارسال اطلاعات حساس: هرگز اطلاعات حساس (رمز عبور، کدهای امنیتی، شماره کارت) را از طریق ایمیل یا پیامک ارسال نکنید.

۶. به‌روزرسانی نرم‌افزارها

سیستم‌عامل، مرورگرها و برنامه‌های کاربردی را به‌روز نگه دارید؛ به‌روزرسانی‌ها اغلب شامل رفع آسیب‌پذیری‌های امنیتی هستند که مهاجمان می‌توانند از آن‌ها سوءاستفاده کنند.

جمع‌بندی

فیشینگ یک تهدید جدی برای امنیت اطلاعات شخصی و سازمانی است که با استفاده از روش‌های روانشناسی، حس اضطرار یا اعتماد را در قربانی برانگیخته و او را به افشای داده‌های حساس ترغیب می‌کند. روش‌های مختلف فیشینگ شامل ایمیل، پیامک، تماس صوتی، سایت‌های تقلبی و حتی پیام‌های شبکه‌های اجتماعی می‌شود. برای مقابله با این تهدید، شناسایی علائم هشداردهنده، استفاده از ابزارهای امنیتی، فعال‌سازی احراز هویت چندعاملی، آموزش مستمر کاربران و به‌روزرسانی مداوم نرم‌افزارها از مهم‌ترین اقدامات پیشگیرانه هستند. با رعایت این نکات، می‌توانید خطر فیشینگ را به‌طور قابل‌توجهی کاهش دهید و اطلاعات حساس خود را در برابر کلاهبرداری‌های سایبری محافظت کنید.