بررسی جامع نسخه های لینوکس؛ بهترین توزیع لینوکس

مقدمه

Linux به‌عنوان هستهٔ سیستم‌عامل، توسط توزیع‌های مختلف بسته‌بندی شده که هر کدام انتخاب‌های متفاوتی در مورد مدیریت بسته، محیط دسکتاپ، چرخه انتشار، و هدف کاربری عرضه می‌کنند. در ۲۰۲5، اکوسیستم لینوکس متنوع‌تر و کاربردمحورتر از همیشه است: توزیع‌های کاربرمحور و مبتدی (Ubuntu, Mint, Zorin)، توزیع‌های توسعه و cutting‑edge (Fedora, Arch)، توزیع‌های سرور و سازمانی (Debian, Alma/Rocky, Ubuntu Server, RHEL)، توزیع‌های تخصصی برای گیمینگ (Pop!_OS, SteamOS, Bazzite/Nobara)، و توزیع‌های امنیت/حریم‌خصوصی (Qubes, Tails, Kali). انتخاب مناسب وابسته به هدف، سخت‌افزار، و سطح مهارتی شماست.

1) Ubuntu (از جمله Ubuntu LTS و نسخهٔ Desktop)

– توزیع مبتنی بر Debian، توسعه‌یافته توسط Canonical، با چرخهٔ LTS (Long Term Support) معمولاً ۵ سال برای نسخه‌های LTS و پکیج‌های تازه‌تر در نسخه‌های میان‌نسخه. Ubuntu Desktop در ۲۰۲۴–۲۰۲۵ با GNOME (نسخه‌های جدید) و بهینه‌سازی‌های سخت‌افزاری عرضه شده؛ Canonical تمرکز روی پشتیبانی از ARM/RISC‑V، Snap بسته‌بندی، و خدمات تجاری (Ubuntu Pro) را ادامه داده است.

– نکات کلیدی: مخازن بزرگ، جامعهٔ فعال، نصب‌کنندهٔ گرافیکی آسان، پشتیبانی قوی برای سخت‌افزارهای جدید، گزینه‌های enterprise (Ubuntu Pro).

– مزایا: تجربهٔ کاربری ساده برای مبتدیان، پشتیبانی طولانی برای LTS، اسناد و آموزش فراوان، اکوسیستم نرم‌افزاری غنی.

– معایب: بسته‌های snap (برخی کاربران از snap انتقاد دارند)، سنگینی نسبی برای سخت‌افزار قدیمی، بعضی تنظیمات پیش‌فرض ممکن است برای توسعه‌گران کمی محدود باشد.

– مناسب برای: کاربران خانگی که می‌خواهند «همین الآن کار کند»، ادارات/محیط‌های آموزشی، توسعه‌دهندگان عمومی، سرورهای کوچک با Ubuntu Server.

– پیشنهاد نصب/پیکربندی: از نسخهٔ LTS برای ثبات استفاده کنید؛ برای توسعهٔ ML/GPU، درایورهای NVIDIA را از repos رسمی یا PPA نصب کنید؛ برای سرویس/امنیت از unattended-upgrades و Ubuntu Pro بهره ببرید.

2) Linux Mint

– توزیع مبتنی بر Ubuntu LTS (و گاهی نسخهٔ LMDE بر پایهٔ Debian) با تمرکز بر سه محیط دسکتاپ Cinnamon (پیش‌فرض)، MATE و Xfce. هدف Mint ارائهٔ تجربهٔ دسکتاپ سنتی و آشنا برای مهاجران از ویندوز است.

– نکات کلیدی: codecs رسانه‌ای پیش‌نصب، Timeshift برای snapshot/بازگردانی، عدم استفادهٔ اجباری از snaps (در سیاست پروژه).

– مزایا: رابط کاربری راحت و آشنا، عملکرد خوب روی سخت‌افزار متوسط، نصب‌کنندهٔ ساده و بسته‌های کاربردی پیش‌فرض.

– معایب: به‌روزرسانی‌ها با احتیاط اعمال می‌شوند (برای ثبات)، جامعهٔ پشتیبانی کمتر از Ubuntu ولی فعال است.

– مناسب برای: کاربران خانگی، مهاجران از ویندوز، کسانی که دسکتاپ سنتی می‌خواهند.

– پیشنهاد نصب: از نسخهٔ مبتنی بر Ubuntu LTS استفاده کنید؛ Timeshift را فعال کنید و PPAهای غیرضروری را با احتیاط اضافه کنید.

3) Pop!_OS (System76)

– توزیعی که توسط System76 توسعه یافته، پایهٔ Ubuntu را حفظ کرده اما تغییراتی در دسکتاپ (COSMIC) و مدیریت درایورهای گرافیکی مخصوصاً NVIDIA دارد. در ۲۰۲۴–۲۰۲۵ Pop!_OS تمرکز روی توسعه‌دهنگان ML، تجربهٔ بازی، و کار با GPU داشته است.

– نکات کلیدی: ISO با NVIDIA/AMD آماده، ابزارهای window tiling و افزونه‌های توسعه، تمرکز روی تجربهٔ تولیدی.

– مزایا: پشتیبانی عالی از GPU و درایورها، UX متمرکز بر تولید؛ خوب برای توسعهٔ ML و گیمینگ.

– معایب: جامعه نسبتاً کوچک‌تر از Ubuntu، برخی بسته‌ها ممکن است دیرتر به‌روزرسانی شوند نسبت به Fedora/Arch.

– مناسب برای: توسعه‌دهندگان ML، گیمرها، کسانی که خواهان تجربهٔ دسکتاپ تولیدی‌اند.

– پیشنهاد پیکربندی: از تصویر ISO مخصوص NVIDIA استفاده کنید اگر کارت NVIDIA دارید؛ برای CUDA/ROCm از مستندات رسمی System76/Canonical پیروی کنید؛ از Flatpak/Snap برای برنامه‌ها بهره ببرید یا apt.

4) Fedora (Workstation و Silverblue)

– پروژه‌ای با backing از Red Hat، شناخته‌شده به‌خاطر نوآوری و بکارگیری سریع تکنولوژی‌های جدید (Wayland، PipeWire، جدیدترین GNOME). Fedora Workstation برای توسعه‌دهندگان مناسب است، و Fedora Silverblue یک نسخهٔ immutable/atomic است برای کاربران علاقه‌مند به امنیت و کانتینرسازی.

– نکات کلیدی: انتشار سریع و به‌روز، DNF بسته‌مدیر، تمرکز روی upstream.

– مزایا: دسترسی به نرم‌افزارهای جدید، محیط توسعهٔ به‌روز، تجربهٔ نزدیک به upstream.

– معایب: چرخهٔ پشتیبانی کوتاه‌تر (هر نسخه حدود 13 ماه حمایت)، ممکن است برای کاربران دنبال ثبات بلندمدت مناسب نباشد مگر با نسخه‌های مخصوص.

– مناسب برای: توسعه‌دهندگان، کسانی که می‌خواهند آخرین فناوری‌ها را آزمایش کنند، استفادهٔ enterprise نزدیک به RHEL.

– پیشنهاد پیکربندی: برای توسعه از Fedora Workstation استفاده کنید؛ اگر می‌خواهید سیستم immutable داشته باشید، Silverblue را انتخاب کنید و از toolbox و podman بهره ببرید.

5) Debian (Stable / Testing / Unstable)

– توزیع کلاسیک با تمرکز روی ثبات و آزادی نرم‌افزار؛ Debian پایهٔ بسیاری از توزیع‌ها (Ubuntu، Mint و غیره) است. شاخهٔ stable برای سرورها و محیط‌هایی که نیازمند پایداری‌اند پیشنهاد می‌شود؛ testing/unstable برای کسانی که به تعادل میان قابلیت‌ها و به‌روزرسانی تمایل دارند.

– نکات کلیدی: سه شاخهٔ release، مدیریت بستهٔ APT، policyهای سخت‌گیرانهٔ بسته‌بندی.

– مزایا: ثبات بسیار بالا، امنیت و پیش‌بینی‌پذیری؛ مناسب سرورهای تولیدی.

– معایب: بسته‌های شاخهٔ stable معمولاً قدیمی‌ترند؛ برای دسکتاپ مدرن ممکن است نیاز به backports یا flatpak باشد.

– مناسب برای: سرور ابری، محیط‌های production، کسانی که ثبات را بر نوآوری ترجیح می‌دهند.

– پیشنهاد پیکربندی: برای سرور Debian Stable را انتخاب کنید؛ از backports و snapshots برای نرم‌افزارهای لازم استفاده کنید؛ برای desktops از Debian Testing یا استفاده از Flatpak/Snap.

6) Arch Linux و Manjaro

– Arch — فلاسفهٔ «ساده و کم» با مدل rolling release و تمرکز روی آموزش کاربر؛ نصب و پیکربندی دستی (مدیریت توسط pacman و AUR). Manjaro — توزیعی مبتنی بر Arch که نصب و مدیریت را آسان‌تر و پایدارتر می‌کند (با حفاظت‌های اضافی روی مخازن).

– نکات کلیدی: rolling release، AUR (برای Arch/کاربران Manjaro دسترسی به بسته‌های AUR)، مدیریت pacman، Arch Wiki منبع معتبر.

– مزایا: همیشه جدیدترین بسته‌ها، کنترل کامل روی سیستم، جامعهٔ گسترده (Arch Wiki).

– معایب: ریسک بالاتر در به‌روزرسانی‌ها برای Arch؛ Manjaro سعی در کاهش این خطر دارد اما هنوز ممکن است نوسان وجود داشته باشد.

– مناسب برای: کاربران پیشرفته (Arch)، کاربران میانی که خواهان به‌روز بودن و آسانی نصب (Manjaro)، توسعه‌دهندگان نیازمند بسته‌های جدید.

– پیشنهاد پیکربندی: اگر تازه‌کارید از Manjaro استفاده کنید؛ برای Arch آمادهٔ خواندن Arch Wiki و پشتیبان‌گیری قبل از major upgrade باشید؛ از Timeshift (یا Btrfs snapshots) بهره ببرید.

7) RHEL / AlmaLinux / Rocky Linux / CentOS Stream

– RHEL (Red Hat Enterprise Linux) توزیع تجاری با پشتیبانی شرکتی است؛ پس از تغییرات CentOS، پروژه‌های AlmaLinux و Rocky Linux به‌عنوان جایگزین‌های سازگار با RHEL برای محیط‌های تولیدی اوپن‌سورس شکل گرفتند؛ CentOS Stream به عنوان یک شاخهٔ نزدیک به upstream برای RHEL فعالیت می‌کند.

– نکات کلیدی: پایداری شرکتی، پشتیبانی بلندمدت، مناسب برای دیتاسنتر و enterprise.

– مزایا: lifecycle طولانی، پشتیبانی امنیتی، سازگاری با نرم‌افزارهای سازمانی.

– معایب: RHEL هزینه دارد؛ Alma/Rocky ممکن است پشتیبانی رسمی مشابه نداشته باشند اما جامعه فعال‌اند.

– مناسب برای: سازمان‌ها و سرورهای تولیدی، محیط‌هایی که نیاز به تطابق با RHEL دارند.

– پیشنهاد پیکربندی: برای سازمان‌ها از RHEL با پشتیبانی رسمی یا Alma/Rocky برای راه‌حل رایگان استفاده کنید؛ از مدیریت patch (Satellite/Spacewalk/custos) برای lifecycle بهره ببرید.

8) SteamOS, Bazzite, Nobara و توزیع‌های گیمینگ

– توزیع‌هایی که تمرکز روی تجربهٔ بازی، پشتیبانی از Proton/Steam، و درایورهای گرافیکی دارند. SteamOS (Valve) برای Steam Deck و دسکتاپ گیمینگ، Bazzite/Nobara (پروژه‌هایی برای بهبود تجربه گیمینگ روی Fedora/RHEL-derived) با packageها و patchهای آماده.

– نکات کلیدی: پشتیبانی از Proton، تنظیمات پیش‌فرض برای gamepad و performance، ISOهای با درایورهای از پیش پیکربندی‌شده.

– مزایا: نصب سریع برای گیمرها، بهینه‌سازی درایور و latency، پشتیبانی از Steam Deck اکوسیستم.

– معایب: ممکن است برای کاربرد عمومی دسکتاپ مناسب نباشند؛ گاهی بسته‌ها و محیط‌های توسعه درون‌شان محدودترند.

– مناسب برای: گیمرهای دسکتاپ، کاربران Steam Deck، کسانی که می‌خواهند سیستم گیمینگ آماده داشته باشند.

– پیشنهاد پیکربندی: از توزیع‌های مخصوص کارت گرافیک خود استفاده کنید؛ Proton/Proton GE را نصب و تست کنید؛ استفاده از Steam Flatpak/Native بسته به توزیع.

9) Qubes OS و Tails (حریم خصوصی و امنیت)

– Qubes OS — طراحی مبتنی بر امنیت با ایزوله‌سازی اپ‌ها در VMهای جداگانه (qubes)؛ مناسب برای کاربران با نیاز امنیتی بسیار بالا. Tails — توزیعی live که همهٔ ترافیک را از طریق Tor هدایت می‌کند و برای مرور ناشناس طراحی شده است.

– نکات کلیدی: Qubes نیازمند سخت‌افزار قوی (virtualization, VT-x/AMD‑V)، Tails برای حریم‌خصوصی موقتی و مرور امن مفید است.

– مزایا: بالاترین سطح ایزولاسیون (Qubes)، ناشناس‌سازی ترافیک (Tails).

– معایب: پیچیدگی و نیاز سخت‌افزاری (Qubes)، عملکرد کمتر برای استفادهٔ روزمره، محدودیت در نصب دائمی (Tails).

– مناسب برای: خبرنگاران، فعالان حقوق بشر، مدیران امنیت و کسانی که حریم‌خصوصی حیاتی است.

– پیشنهاد پیکربندی: برای Qubes از سخت‌افزار با IOMMU و CPU virtualization قوی استفاده کنید؛ برای Tails از USB boot و دستورالعمل‌های Tor Project پیروی کنید.

10) Kali Linux

– توزیع مبتنی بر Debian برای تست نفوذ و pentesting که مجموعه‌ای از ابزارهای امنیتی را به همراه دارد. نسخه‌های live و installer موجود است.

– نکات کلیدی: شامل ابزارهای network scanning, exploitation, forensics و غیره؛ طراحی برای کار حرفه‌ای در امنیت است.

– مزایا: مجموعهٔ ابزار وسیع، جامعهٔ امنیتی، آماده برای آموزش و تست.

– معایب: برای دسکتاپ روزمره توصیه نمی‌شود؛ استفادهٔ نادرست یا بدون دانش می‌تواند خطرناک باشد.

– مناسب برای: متخصصان امنیت، دانشجویان دوره‌های pentest، محققان.

– پیشنهاد پیکربندی: از Kali (non-root user mode) نسخهٔ رسمی استفاده کنید؛ محیط را در VM اجرا کنید برای ایزولاسیون؛ مستندات Offensive Security را دنبال کنید.

11) Lightweight Distros: Lubuntu, Xubuntu, AntiX, Tiny Core

– توزیع‌هایی با محیط‌های سبک مانند LXQt، XFCE یا طراحی خیلی فشرده (Tiny Core) برای جان بخشیدن به سخت‌افزار قدیمی یا منابع محدود.

– نکات کلیدی: مصرف کم RAM/CPU، بوت سریع، مناسب لپ‌تاپ‌ها/سیستم‌های قدیمی.

– مزایا: عملکرد مناسب روی سخت‌افزار قدیمی، عمر باتری بهتر، سریع بودن.

– معایب: ظاهر کمتر مدرن، ممکن است بعضی برنامه‌ها به‌صورت سنگین اجرا شوند.

– مناسب برای: لپ‌تاپ‌های قدیمی، دستگاه‌های IoT با رابط گرافیکی محدود.

– پیشنهاد پیکربندی: از نسخه‌های LTS پایه (مثلاً Lubuntu بر پایه Ubuntu LTS) استفاده کنید؛ محیط lightdm و مدیریت power را بهینه کنید؛ swapfile یا zram را برای حافظهٔ کمتر فعال کنید.

12) NixOS و Gentoo

– NixOS — سیستم پیکربندی declarative با بسته‌های ایزوله‌شده توسط Nix package manager؛ مناسب برای reproducible builds. Gentoo — توزیع مبتنی بر سورس با Portage که اجازهٔ کامپایل و بهینه‌سازی کامل می‌دهد.

– نکات کلیدی: NixOS برای reproducibility, CI/CD و محیط‌های infrastructure-as-code؛ Gentoo برای کسانی که می‌خواهند هر جزء را از سورس بسازند.

– مزایا: کنترل و تکرارپذیری بالا (Nix), بهینه‌سازی دقیق و عملکرد بالا (Gentoo).

– معایب: منحنی یادگیری تند، زمان‌بر بودن (به‌ویژه Gentoo برای کامپایل).

– مناسب برای: علاقه‌مندان به سیستم‌عامل، مهندسان DevOps که reproducible systems می‌خواهند، آموزش و پژوهش.

– پیشنهاد پیکربندی: برای NixOS از declarative configuration استفاده کنید؛ برای Gentoo از مستندات و USE flags به دقت بهره ببرید؛ برای هر دو از ماشین‌های آزمایشی قبل از production استفاده کنید.

13) OpenSUSE (Leap و Tumbleweed)

– openSUSE دو شاخهٔ اصلی دارد: Leap (stable، مناسب برای محیط‌های سازمانی) و Tumbleweed (rolling release با به‌روزرسانی‌های مداوم). YaST به‌عنوان ابزار پیکربندی قوی شناخته می‌شود.

– نکات کلیدی: YaST برای مدیریت سیستم، zypper برای بسته‌بندی، Leap مناسب برای ثبات سازمانی، Tumbleweed برای به‌روز بودن.

– مزایا: ابزارهای مدیریت قوی، مناسب enterprise، گزینهٔ بین stability و cutting-edge.

– معایب: جامعه نسبتاً کوچکتر از Ubuntu، برخی بسته‌ها در repos رسمی ممکن است کمتر باشند (ولی OBS کمک می‌کند).

– مناسب برای: sysadminها، کسانی که می‌خواهند تعادل بین ثبات و نوآوری داشته باشند.

– پیشنهاد پیکربندی: برای سرور یا production از Leap استفاده کنید؛ برای توسعه یا workstation از Tumbleweed؛ YaST را برای مدیریت شبکه، سرویس‌ها و کاربران بکار گیرید.

روندها و نکات استراتژیک تا اکتبر 2025

– رشد توزیع‌های گیمینگ: Valve و اکوسیستم SteamOS/Proton باعث شده تا توزیع‌های مخصوص بازی اصلاح و بهینه شوند؛ Pop!_OS و Bazzite/Nobara نقش برجسته‌ای دارند.

– Immutable OS و declarative configs: Silverblue، NixOS و رویکردهای immutable بیشتر محبوب شده‌اند (امنیت و reproducibility).

– جایگزینی CentOS: پس از تغییرات CentOS، AlmaLinux و Rocky Linux به‌عنوان گزینه‌های اصلی برای جایگزینی CentOS در محیط‌های تولیدی تثبیت شده‌اند.

– پشتیبانی GPU و ML: تمرکز شدید روی پشتیبانی CUDA/ROCm، نصب مجموعه‌های ML آسان‌تر (با تصاویر آماده برای Pop!_OS و Ubuntu).

– بهبود تجربه دسکتاپ برای تازه‌کارها: Zorin, Mint, Pop!_OS همچنان تجربهٔ ورود را تسهیل می‌کنند.

راهنمای کوتاه انتخاب بر اساس نقش

– مبتدی خانگی: Ubuntu LTS یا Linux Mint.

– توسعه‌دهنده: Fedora یا Pop!_OS؛ اگر دنبال کنترل کامل، Arch.

– سرور سازمانی: Debian Stable یا Alma/Rocky یا RHEL.

– گیمینگ: Pop!_OS یا SteamOS یا Bazzite/Nobara.

– حریم‌خصوصی/امنیت: Qubes OS یا Tails.

– سخت‌افزار قدیمی: Lubuntu، Xubuntu یا AntiX.

– reproducible infra: NixOS.